KPSS Türkçe: Yapı Bilgisi (Sözcükte Yapı) Tam ve Kapsamlı Konu Anlatımı

Merhaba değerli KPSS yolcuları. Ben, 20 yıllık Türkçe öğretmeniniz. Yıllardır bu sınavın dil bilgisi dehlizlerinde yüzlerce adaya rehberlik ettim. Sözcükte Yapı (Yapı Bilgisi), KPSS Türkçenin belkemiğidir. Neden mi? Çünkü bu konuyu anlamadan Sözcük Türleri (isim, sıfat, zamir, zarf) çözülemez, Cümle Ögeleri eksik kalır. ÖSYM, doğrudan yapı bilgisi sorusu olarak her yıl garanti 2, bazen 3 soru sorar. Ancak diğer konuların içine yedirdiği kısımlarla bu sayının etkisi 6-7 soruya çıkar.

Bugün burada eksik, yarım, "şunu da geçelim" diyeceğimiz hiçbir şey yok. Arkanıza yaslanın, zihninizi açın. Sınavda karşınıza çıkacak her tuzağı, her ince detayı, "Acaba bu ek neydi?" dedirten her kör noktayı tek tek aydınlatacağız.

---

📈 ÖSYM'nin Son 5 Yıl (2020-2024) Yapı Bilgisi Trend Tablosu

Yıl	Kök Türü Sorusu	Ek Türü (Yapım/Çekim)	Sözcük Yapısı (Basit/Türemiş/Birleşik)	Karma Dil Bilgisi İçinde
2024	1	1	1	2
2023	0	2	1	2
2022	1	1	0	3
2021	1	1	1	2
2020	0	2	1	2

Tablodan çıkarılacak ders: ÖSYM özellikle "Ek Türü" ve "Karma Yapı" sormaya bayılıyor. Yani sana sadece kökü sormaz, "Hangisi hem yapım hem çekim eki almıştır?" diye sorar.

---

1. Kök Kavramı

Bir sözcüğün üzerindeki tüm ekler (yapım ve çekim ekleri) atıldıktan sonra geriye kalan, anlamlı en küçük ve bölünemeyen parçaya kök denir. Kök, ağacın toprağın altındaki kısmı gibidir; sözcüğün bütün anlamı o kökten beslenir ve filizlenir. Sözcüğün kökü bulunurken kelimenin tamamıyla kök arasında anlamsal bir ilişkinin bulunması zorunludur. Eğer bu anlam bağı yoksa, bulduğunuz parça kök değildir, sadece ses benzerliğidir. Türkçe sondan eklemeli bir dil olduğu için kökler daima kelimenin en başında bulunur. Ek aldıklarında kökte genel olarak bir değişme olmaz (ünlü daralması, ses türemesi veya benzeşmesi gibi ses olayları istisnadır).

Örnekler:

• Gözlükçülerden: Kelimedeki ekleri atalım (-den, -ler, -çü, -lük). Geriye "göz" kalır. "Göz" ile "gözlükçü" arasında doğrudan bir anlam bağı vardır. Kök: Göz.
• Sevgiyle: Ekleri atalım (-yle, -gi). Geriye "sev-" eylemi kalır. Sevmek ile sevgi arasında bağ vardır. Kök: Sev-.
• Yolculuk: Ekleri atalım (-luk, -cu). Geriye "yol" kalır. Yol ile yolculuk arasında bağ vardır. Kök: Yol.
• Bilginler: Ekleri atalım (-ler, -gin). Geriye "bil-" eylemi kalır. Kök: Bil-.
• Yurttaşlarımızın: Ekleri atalım. Geriye "yurt" kalır. Kök: Yurt.

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Bir kelimenin anlamlı en küçük parçasını bulmak, rastgele hecelemek demek değildir. ⚠️ Ses benzerliği sizi aldatmasın. Kelimenin bütünüyle alakalı olmayan parça kök olamaz.

🔑 KPSS Tuzağı: ÖSYM ses benzerliğini kullanarak sizi düşürmeye çalışır. Örneğin "Balıkçılar" sözcüğünün köküne "bal" derseniz yanarsınız. Bal ile balık arasında hiçbir anlam ilişkisi yoktur. Bu kelimenin kökü "balık" tır. Aynı şekilde "Kelebek" kelimesinin kökü "kel" değildir.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü, kelimenin bütünüyle anlamsal bir ilişki taşımamaktadır (yanlış ayrılmıştır)?

• A) Bu karanlık ormanlarda saatlerce yürüdük. (Kök: orman)
• B) Bütün yazarlar bu konuyu ele almış. (Kök: yaz-)
• C) Kitaplarını masanın gözüne koydu. (Kök: göz)
• D) Onun bu kadar durgun olması bizi şaşırttı. (Kök: dur-)
• E) Bahçedeki kavaklar rüzgarda hışırdıyordu. (Kök: kav-)

Cevap: E

Çözüm: A şıkkında "orman" köktür. B şıkkında "yazar" kelimesi "yaz-" fiilinden gelir. C şıkkında "göz" köktür. D şıkkında "durgun" kelimesi "dur-" fiilinden türer. Ancak E şıkkındaki "kavak" kelimesinin kökü "kav" değildir. Kav ile kavak ağacı arasında bir anlam bağı yoktur. Sözcüğün kökü doğrudan "kavak"tır.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: "Sözcüğün kökü bulunurken ekler atıldıktan sonra geriye kalan parçanın, sözcüğün son haliyle anlamca ilişkili olması gerekir." Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi bu kurala uymayan bir ayrım barındırır?

• A) Bilginin efendisi olmak için çalışmalısın. (Kök: bil-)
• B) Olayın başlangıcı çok eskilere dayanıyor. (Kök: baş)
• C) Koyunları otlatmak için yaylaya çıktı. (Kök: koy-)
• D) Bu saygıdeğer insanı hepimiz severiz. (Kök: say-)
• E) Bütün gece uykusuz kalmıştı. (Kök: uyu-)

Cevap: C

Çözüm: C seçeneğinde "koyun" (hayvan olan) kelimesinin kökü "koymak" fiili değildir. Koymak eylemi ile koyun hayvanı arasında hiçbir anlamsal bağ bulunmamaktadır. Sözcüğün kökü bizzat "koyun" ismidir.

💡 Hocan İpucu: Kelimeyi köküne ayırırken her zaman "Hikaye ne anlatıyor?" diye sor. "Balık" hikayesi bal anlatmaz, suda yüzen hayvanı anlatır. Demek ki hikayenin başı "balık"tır.

---

2. Ek Kavramı

Ekler, tek başlarına hiçbir anlam ifade etmeyen, ancak sözcüklerin sonuna eklendiklerinde onlara yeni anlamlar kazandıran veya onların cümle içindeki görevlerini (özne, nesne, tümleç vb.) belirleyen ses birlikleridir. Türkçenin matematiksel yapısını ekler oluşturur. Kök sabit kalırken, ekler kelimeyi şekilden şekile sokar, çoğaltır, yönlendirir, aitlik bildirir veya tamamen yepyeni bir kavram yaratır. Ekler asla tek başlarına kullanılamazlar. Türkçede iki temel ek ailesi vardır: Çekim ekleri ve Yapım ekleri. Ekler, ünlü uyumlarına (büyük ve küçük ünlü uyumu) ve ünsüz uyumlarına (benzeşme, yumuşama) göre şekil değiştirirler. Yani bir ek -lık, -lik, -luk, -lük veya -cı, -ci, -cu, -cü, -çı, -çi, -çu, -çü şekillerine girebilir. Bu esneklik, dilimizin akıcılığını sağlar.

Örnekler:

• Kitap - lık: "-lık" eki, kitaptan yeni bir nesne (kitapların konulduğu mobilya) türetmiştir. (Yapım eki)
• Kitap - lar: "-lar" eki, kitabın sayısını artırmış, anlamını değiştirmemiştir. (Çekim eki)
• Göz - cü: "-cü" eki, organ olan gözden, meslek veya iş yapan kişiyi türetmiştir.
• Ev - de: "-de" eki, evin bulunma durumunu belirtmiştir, kelimenin temel anlamı aynı kalmıştır.
• Yaz - dı: "-dı" eki, yazma eyleminin geçmişte yapıldığını bildirmiştir.

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Eklerin ses değişimine uğramasını (benzeşme/daralma) farklı bir ek zannetmeyin. -den eki -tan olabilir, bu onun ayrılma hali eki olduğu gerçeğini değiştirmez. ⚠️ Bir ekin görevini ezberlemeyin, cümlede sözcüğe kattığı anlama bakın.

🔑 KPSS Tuzağı: ÖSYM, aynı sese sahip ama farklı görevlerdeki ekleri sormayı çok sever. Örneğin "-m" eki. "Benim kalemim" derken iyelik eki, "Benim" derken ilgi (tamlayan) eki, "Geldim" derken şahıs eki, "Seçim" derken yapım ekidir. Ezber yaparsan düşersin, cümlenin bağlamına bakmalısın.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Ekler sözcüklere eklenirken ses uyumlarına uyarlar. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ekin aslında farklı bir sessiz harfle başladığı halde uyum kuralından dolayı değiştiği görülmektedir?

• A) Masanın üzerindeki kitapları almalısın.
• B) Bütün gün sokaklarda dolaştık.
• C) Bu olayı sınıfça tartışmalıyız.
• D) Ağacın dalları rüzgarda kırılmış.
• E) Onun sözleri herkesi derinden etkiledi.

Cevap: C

Çözüm: C seçeneğindeki "sınıfça" kelimesi, eşitlik eki olan "-ca / -ce" ekini almıştır. Ancak "sınıf" kelimesi sert ünsüzle (f) bittiği için, ek ünsüz benzeşmesine (sertleşmesine) uğrayarak "-ça" şekline dönüşmüştür.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Aşağıdaki altı çizili kelimelerden hangisinin aldığı ek, sözcüğün sadece cümle içindeki görevini belirlemiş, sözcükten yeni bir kavram türetmemiştir?

• A) Kasabadaki en eski oduncu buydu.
• B) Ağacın gölgesinde sessizce oturdu.
• C) Bugün hava çok bulutlu görünüyor.
• D) Arkadaşının kalemini ödünç almıştı.
• E) Bu yazgıya boyun eğmek istemiyordu.

Cevap: D

Çözüm: A'da -cu (yapım), B'de -siz (yapım), C'de -lu (yapım), E'de -gı (yapım) ekleri kullanılarak yeni kelimeler türetilmiştir. Ancak D seçeneğinde "kalem-i-n-i" kelimesi iyelik ve belirtme hal ekleri (çekim ekleri) almıştır. Kalem hala kalemdir, sadece aitlik ve durum bildirmektedir.

💡 Hocan İpucu: Eki çıkardığında kelimenin tanımı değişiyorsa o ek çok güçlüdür, kelimenin kimliğini değiştirmiştir (Yapım Eki). Tanım aynı kalıyor sadece durumu/sayısı değişiyorsa o ek sadece bir aksesuardır (Çekim Eki).

---

3. İsim Kökleri

Kainattaki canlı veya cansız tüm varlıkları, olayları, olguları, kavramları ve duyguları karşılayan, sonuna "-mek, -mak" mastar ekini alamayan köklere isim (ad) kökü denir. İsim kökleri doğadaki nesnelerin adları olabileceği gibi, soyut kavramların da adları olabilir. Zihninizde bir varlık veya kavram canlandırıyorsa ve eylem bildirmiyorsa o isim köküdür. İsim kökleri aynı zamanda yansıma sözcükleri (doğadaki seslerin taklidi) de kapsar. Renkler, sayılar, yönler, hayvan adları, bitki adları, duygular hepsi isim kökü kategorisinde değerlendirilir. Bir kökün isim mi fiil mi olduğunu anlamanın en basit, en garanti yolu sonuna "mak/mek" getirmektir. Eğer anlamlı olmuyorsa, kesinlikle isim köküdür.

Örnekler:

• Kitap: Kitap-mak diyemeyiz. İsim kökü. (Somut)
• Sevgi: Kökü "sev-". Sev-mek diyebiliriz, bu fiil köküdür. Ama "rüya", rüya-mak diyemeyiz. (Soyut isim kökü)
• Güzellik: Kökü "güzel". Güzel-mek diyemeyiz. İsim kökü.
• Mavi: Mavi-mek diyemeyiz. İsim kökü.
• Pat: Pat-mak diyemeyiz. Yansıma isim kökü. (Patlamak fiili bu kökten türer).
• Ben: Ben-mek diyemeyiz. Zamir kökenli isim kökü.

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Yansıma kökleri (çıt, pat, güm, hav) her zaman isim köküdür. "Patlamak" fiildir ama kökü "pat" ismidir. ⚠️ Kelimenin aldığı son eke göre değil, en sade, en kök haline göre "-mek/-mak" testini yapmalısınız.

🔑 KPSS Tuzağı: ÖSYM "yaş" kelimesini sormayı çok sever. "Yaşamak" kelimesinin kökü "yaş"tır (insanın geçirdiği yıllar). "Yaş-a-mak" olarak türemiştir. "Yaş" kelimesine yaş-mak diyemediğimiz için isim köküdır. Aynı şekilde "kanamak" kelimesinin kökü "kan" (isim), "oynamak" kelimesinin kökü "oyun" (isim) dur.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü tür bakımından diğerlerinden farklıdır?

• A) Yolcular otobüsün gelmesini bekliyordu.
• B) Çocuğun korkusu gözlerinden okunuyordu.
• C) Gözlüğünü masanın üzerinde unutmuş.
• D) Elindeki çiçekleri vazoya yerleştirdi.
• E) Bu akşam hava çok soğuk olacak.

Cevap: B

Çözüm: A'da yol (isim), C'de göz (isim), D'de çiçek (isim), E'de akşam (isim) köküdür. B seçeneğindeki "korkusu" kelimesinin kökü "kork-" eylemidir. Kork-mak diyebildiğimiz için bu bir fiil köküdür.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Yansıma sözcüklerin kökleri daima isim kökü kabul edilir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala örnek oluşturacak bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Rüzgar ağaçların dallarını şiddetle sallıyordu.
• B) Çocuklar bahçede neşeyle koşuşturuyordu.
• C) Uzaktan gelen gürültü hepimizi korkuttu.
• D) Yemeğin tuzu biraz eksik olmuş sanki.
• E) Sobanın içindeki odunlar çıtırdıyordu.

Cevap: E

Çözüm: E seçeneğindeki "çıtırdıyordu" kelimesinin kökü doğadaki bir sesin taklidi olan "çıt" yansıma sözcüğüdür. "Çıt" kelimesine "-mak" getiremeyiz. Yansıma kökler daima isim köküdür. C'deki gürültü de gür yansımasından gelir ancak E şıkkı çok daha tipik ve doğrudan bir yansıma türetmesidir. (İkisi de isim köküdür, soru kökü yansımayı aratır).

💡 Hocan İpucu: Kelime "hareket, iş, oluş" mu bildiriyor yoksa zihninde "sabit bir resim/kavram" mı oluşturuyor? Sabit resimse isimdir. Kalem sabittir. Yazmak harekettir.

---

4. Fiil Kökleri

İş, oluş, hareket ve durum bildiren; sonuna "-mek, -mak" mastar ekini aldığında anlamlı olan köklere fiil (eylem) kökü denir. Fiil kökleri evrendeki dinamizmi, eylemleri, süreçleri ifade eder. Bir kökün fiil olduğunu anlamanın tek ve en kesin kuralı mastar eki getirmektir. Fiil kökleri cümlede yargı bildirmenin temel yapı taşlarıdır. Kendi içlerinde iş (kılış) fiilleri (nesne alabilen: vur-, kır-, at-), durum fiilleri (nesne alamayan, iradeyle yapılan: otur-, ağla-, uyu-) ve oluş fiilleri (nesne alamayan, kendiliğinden zamanla gerçekleşen: büyü-, sarar-, yaşlan-) olarak anlamsal alt kategorilere ayrılabilirler. Yapı bilgisinde bizi ilgilendiren kısım, kökün bir eylem barındırıp barındırmadığıdır.

Örnekler:

• Yazgı: Kökü "yaz-". Yaz-mak. Anlamlı. Fiil kökü.
• Sevgi: Kökü "sev-". Sev-mek. Anlamlı. Fiil kökü.
• Korkunç: Kökü "kork-". Kork-mak. Anlamlı. Fiil kökü.
• Görüntü: Kökü "gör-". Gör-mek. Anlamlı. Fiil kökü.
• Bilgiç: Kökü "bil-". Bil-mek. Anlamlı. Fiil kökü.
• Sargı: Kökü "sar-". Sar-mak. Anlamlı. Fiil kökü.

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Bazı fiil kökleri ünlü daralmasına uğradığı için kökü yanlış bulabilirsiniz. "Diyor" kelimesinin kökü "diy-" değil, "de-" fiilidir. (De-mek). ⚠️ "Uyku" kelimesinin kökünü "uyk-" sanmayın, kök "uyu-" fiilidir. (Uyu-mak).

🔑 KPSS Tuzağı: ÖSYM kelime içinde ses düşmesi yaratan fiil köklerini gizlemeye bayılır.

• "Kavşak" -> kök "kavuş-" (kavuşmak, fiil).
• "Çevre" -> kök "çevir-" (çevirmek, fiil).
• "Ayrıntı" -> kök "ayır-" (ayırmak, fiil). Eğer bunları doğrudan isim kökü gibi algılarsanız soruyu kaybedersiniz.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü, türü bakımından fiil (eylem) değildir?

• A) Şairin yeni yayını büyük ilgi gördü.
• B) Bu zor günlerde tek umudumuz sendin.
• C) Hastalığı yüzünden oldukça solgun görünüyordu.
• D) Toplumsal baskılar insanları bunaltıyor.
• E) Masanın üzerindeki örtü çok kirlenmiş.

Cevap: B

Çözüm: A'da yayın (yay-mak), C'de solgun (sol-mak), D'de baskı (bas-mak), E'de örtü (ört-mek) sözcüklerinin kökleri fiildir. Ancak B seçeneğindeki "umut" kelimesinin kökü "um-" fiilidir.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü bir oluş fiilidir?

• A) Sonbahar gelince yapraklar sarardı.
• B) Adam çocuğu hızla kucağına aldı.
• C) Bütün gün masasında kitap okudu.
• D) Yorulduğu için hemen yatağa uzandı.
• E) Cama taş atıp yanlışlıkla kırdı.

Cevap: A

Çözüm: Kökü fiil olanları inceleyelim. B (al-), C (oku-), E (kır-) iş fiilleridir (nesne alırlar). D (uzan-) durum fiilidir. A seçeneğindeki "sarardı" kelimesinin kökü "sarı" (isim) dir. Sarı-armak şeklinde isimden fiil olmuştur. Fiil gövdesi sarar- dır. Sararmak eylemi kendiliğinden zamanla olduğu için oluş bildirir. (Not: Kökü isimdir, gövdesi oluş fiilidir).

💡 Hocan İpucu: Kelime "hareket, iş, oluş" mu bildiriyor yoksa zihninde "sabit bir resim/kavram" mı oluşturuyor? Sabit resimse isimdir. Kalem sabittir. Yazmak harekettir.

---

5. Ortak Kök (Kökteş) / Sesteş Kökler

Türkçede bazı kelimeler vardır ki, yapıları gereği bizi çok zorlarlar. Hem isim kökü hem de fiil kökü olarak kullanılabilen bu sözcüklere dikkat etmeliyiz. Ortak (Kökteş) Kök: Yazılışları aynı, anlamları birbiriyle ilişkili olan; hem isim hem de fiil olarak kullanılabilen köklerdir. Burada kilit nokta, isim ve fiil hali arasında anlamsal bir bağ olmasıdır. Sesteş Kök: Yazılışları ve okunuşları aynı, ancak anlamları tamamen farklı olan, aralarında hiçbir anlam bağı bulunmayan köklerdir.

Örnekler (Ortak Kök):

• Boya: "Duvarın boyası kalkmış." (İsim) / "Duvarı maviye boyadı." (Fiil). Anlam bağı var.
• Eski: "Eskileri çöpe attı." (İsim) / "Ayakkabılarım eskidi." (Fiil). Anlam bağı var.

Örnekler (Sesteş Kök):

• Yaz: "Mevsim olan yaz." (İsim) / "Kalemle yazı yazmak." (Fiil). Anlam bağı YOK.
• Gül: "Çiçek olan gül." (İsim) / "Tebessüm etmek, gülmek." (Fiil). Anlam bağı YOK.

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Sesteş ve Kökteş kavramlarını kesinlikle birbirine karıştırmayın. Arada anlam ilişkisi varsa kökteş, anlam tamamen farklı diyarlara gidiyorsa sesteştir. ⚠️ Cümleyi okumadan altı çizili kelimenin kök türünü bulmaya çalışmak hatadır.

🔑 KPSS Tuzağı: ÖSYM sesteş kökleri cümlede isim mi fiil mi bağlamında çok kullanır. Aşağıdaki cümlede altı çizili kelimenin kök türü nedir? "Bu yıl tarladan iyi verim aldık." (Vermek fiili).

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: "Yazılışları aynı, anlamları arasında ilgi bulunan; kullanıldığı cümleye göre hem isim hem de fiil olabilen köklere ortak kök denir." Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ortak köklü bir sözcük kullanılmamıştır?

• A) Salondaki koltukların yüzü çok eskimiş.
• B) Bu kadar acı biberi nasıl yiyorsun?
• C) Dışarıdaki soğuk havada çok üşümüş.
• D) Mahallenin duvarlarını beyaza boyamışlar.
• E) İki ülke arasındaki barış anlaşması imzalandı.

Cevap: C

Çözüm: A'da "eski", B'de "acı", D'de "boya", E'de "barış" ortak köktür. C seçeneğindeki "soğuk" kelimesinin kökü "soğu-" fiilidir.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde kök, diğerlerinden farklı bir sesteşlik özelliği göstermektedir?

• A) Yüzünde güller açıyordu.
• B) Atın sırtındaki eyer eskimişti.
• C) Dere boyunca dizboyu otlar vardı.
• D) Düşman ordusu şehri kuşatmıştı.
• E) Bu işten çok iyi kar ettik.

Cevap: B

Çözüm: A'da "gül" (çiçek / gülmek) sesteştir. B'de "at" (hayvan / fırlatmak) sesteştir. C'de "ot" (sesteş değil). E'de "kar" (kar yağışı / kazanç) sesteş kabul edilebilir. Ancak net sesteşler A ve B'dir.

💡 Hocan İpucu: Kökteşte "malzeme" ve "o malzemeyle yapılan iş" ilişkisi vardır. Boya (malzeme) -> Boyamak (iş).

---

6. Çekim Eki

Çekim ekleri, sözcüklerin kök veya gövdelerine gelerek onların cümle içindeki görevlerini, zamanlarını, şahıslarını, diğer kelimelerle olan ilişkilerini belirleyen; ancak kelimenin anlamını ve türünü kesinlikle değiştirmeyen eklerdir. Sözcüğün yapısını bozmazlar, yeni bir kavram türetmezler. Çekim ekleri bir nevi "cümle içi trafik polisleri" dir. Kelimelerin birbirine doğru şekilde bağlanmasını sağlarlar.

Örnekler:

• Kitap - lar: Lar çoğul ekidir. Kitap yeni bir şey olmamış, sayısı artmıştır.
• Araba - yı: Yı belirtme hal ekidir.
• Gel - di - m: Gelmek fiili, geçmiş zaman (di) ve birinci şahıs (m) eki almıştır.

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Çekim eki almış bir kelime "türemiş" olmaz, hala "basit" sözcüktür (eğer hiç yapım eki almamışsa). ⚠️ İyelik ekleri ile şahıs eklerini birbirine karıştırmayın.

🔑 KPSS Tuzağı: Kural: "Önce yapım eki, sonra çekim eki gelir." ÖSYM istisnayı sorar: "Hangi seçenekte çekim ekinden sonra yapım eki gelmiştir?" Örnek: "Ev-de-ki" (-de bulunma çekim, -ki yapım).

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcük sadece çekim eki almıştır?

• A) Sokaktaki satıcılar bağırıyordu.
• B) Olayın gözlemcisi olarak ifade verdi.
• C) Dün akşam kardeşimi sinemada gördüm.
• D) Ağacın çiçekleri erkenden açmış.
• E) Masanın örtüsünü yenilemişler.

Cevap: C

Çözüm: A, B, E şıkları yapım eki almıştır. C seçeneğinde "kardeş-i-m-i" kelimesinde sadece çekim ekleri vardır.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Türkçede genellikle önce yapım eki, sonra çekim eki gelir. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde bu kurala aykırı bir durum söz konusudur?

• A) Yolculuğumuz oldukça keyifli geçti.
• B) Bu bölgedeki gündelikçi kadınlar çok çalışıyor.
• C) Sınav sonuçları yarın açıklanacakmış.
• D) Kitaplıktaki romanları sırayla dizdi.
• E) Onun anlamsız sözlerine aldırış etmedik.

Cevap: B

Çözüm: B seçeneğindeki "gündelikçi" kelimesinde: Gün-de (çekim) + lik (yapım) + çi (yapım) sırası vardır.

💡 Hocan İpucu: Çekim eklerini bir tişörtün rengi gibi düşün. Tişört kırmızı da olsa mavi de olsa hala tişörttür (Çekim eki).

---

7. İsim Çekim Ekleri

İsimlere veya isim soylu sözcüklere gelerek onları cümleye bağlayan, aitlik, durum, çokluk bildiren eklerdir.

1. Çoğul Eki (-ler, -lar): (Ev-ler).
2. Hal (Durum) Ekleri: Yalın, Belirtme (-i), Yönelme (-e), Bulunma (-de), Ayrılma (-den).
3. İyelik (Aitlik) Ekleri: (Kalem-im, kalem-in).
4. İlgi (Tamlayan) Eki (-ın, -in): (Kapı-nın kolu).
5. Eşitlik Eki (-ca, -ce): (Bence, çocukça).

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ EN BÜYÜK KARIŞTIRMA: Belirtme hal eki olan "-i" ile 3. Tekil Şahıs İyelik Eki olan "-i" birbirine çok karışır. Başına "onun" getirin.

🔑 KPSS Tuzağı: "Evi yandı." (Onun evi - İyelik). "Evi boyadı." (Neyi boyadı? - Belirtme). ÖSYM bunu sormaya bayılır!

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcüklerde bulunan "-i / -ı" ekinin görevi hangisinde diğerlerinden farklıdır?

• A) Kitabı okuduktan sonra masaya bıraktı.
• B) Kalemi sınav sırasında aniden kırıldı.
• C) Arabayı park etmek için yer arıyordu.
• D) Kapıyı hızlıca çarpıp dışarı çıktı.
• E) Soruyu çözerken çok zorlanmıştı.

Cevap: B

Çözüm: B şıkkında "Onun kalemi" anlamı vardır (İyelik). Diğerleri belirtme hal ekidir.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-den / -dan" eki farklı bir görevde kullanılmıştır?

• A) Evden çıkarken yanına şemsiye almayı unutma.
• B) Sıradan insanlarla muhabbet etmeyi pek sevmezdi.
• C) Akşam okuldan dönerken bir arkadaşıma rastladım.
• D) Masadan düşen bardak tuz buz oldu.
• E) Korkudan ne yapacağını bilemez haldeydi.

Cevap: B

Çözüm: B seçeneğinde "-dan" eki kelimenin anlamını değiştirip sıfat yapmıştır (Yapım eki).

💡 Hocan İpucu: Hal ekleri isme "Dur! Yönel! Çık! Bulun!" der. İyelik ekleri isme "Sen kiminsin?" der.

---

8. Fiil Çekim Ekleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek o eylemin zamanını ve şahsını gösteren eklerdir.

1. Kip Ekleri: Haber kipleri (zaman) ve Dilek kipleri (niyet).
2. Kişi (Şahıs) Ekleri: Fiili kimin yaptığını gösterir. (Gel-di-m).

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Fiilimsi ekleri fiil çekim eki DEĞİLDİR, yapım ekidir. ⚠️ Şimdiki zaman eki "-makta/-mekte" de olabilir.

🔑 KPSS Tuzağı: "Çocuklar geldiler." İlk "-lar" çoğul (isim çekim), ikinci "-ler" şahıs (fiil çekim) ekidir.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çekim eki almamış bir yüklem vardır?

• A) Yarın akşam sinemaya gideceğiz.
• B) Bütün zorluklara rağmen pes etmemelisin.
• C) Dün anlattığın hikaye gerçekten çok güzeldi.
• D) Bahar gelince her yer yeşile bürünür.
• E) Bu kitabı okursan ufkun genişler.

Cevap: C

Çözüm: "Güzeldi" yüklemi isimdir, ek eylem almıştır. Fiil çekim eki yoktur.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcük, hem kip hem de kişi eki almıştır?

• A) Havalar ısınınca yaylaya çıkalım.
• B) Oraya giderken kalın giysiler al.
• C) Sen bu işin üstesinden gelirsin.
• D) Dışarıda şiddetli bir yağmur yağıyor.
• E) Söylenenleri duyunca çok şaşırmış.

Cevap: C

Çözüm: Gel-ir (geniş zaman) - sin (2. tekil şahıs).

💡 Hocan İpucu: Bir kelimede kip eki ve şahıs eki varsa o kelime ÇEKİMLİ FİİLDİR.

---

9. Yapım Eki

Kök veya gövdelere gelerek onlardan yeni bir kavram, anlam veya tür yaratan eklere denir. Yapım eki alan sözcük "türemiş" olur.

1. İsimden İsim
2. İsimden Fiil
3. Fiilden İsim
4. Fiilden Fiil

Örnekler:

• Taş-lık (i.den i.)
• Göz-le (i.den f.)
• Yaz-ı (f.den i.)
• Koş-tur (f.den f.)

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Bir sözcük yapım eki aldıysa artık GÖVDE dir. ⚠️ Birden fazla yapım eki alabilir (Gövdeden türemiş).

🔑 KPSS Tuzağı: Fiilimsiler daima YAPIM EKİDİR. "Gelen" kelimesi türemiştir.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcük farklı bir yapım eki almıştır?

• A) Yazarın bu yeni romanı çok satacak.
• B) Saygı kavramı çok önemlidir.
• C) Dışarıda bekleyişi sürüyordu.
• D) Bu dalga herkesi sıktı.
• E) Masadaki silgi ile temizledi.

Cevap: A

Çözüm: Roman-ı çekim ekidir. Diğerleri fiilden isim yapan yapım eki almıştır.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Aşağıdakilerden hangisi "gövdeden türemiş" (en az iki yapım eki) bir sözcüktür?

• A) Bahçedeki ağaçları suladı.
• B) Bu konudaki bilgisi yetersizdi.
• C) Olay için gözlemciler görevlendirildi.
• D) Dün akşamki yemeğe katıldı.
• E) Sabah erkenden yola çıktık.

Cevap: C

Çözüm: Göz-le-m-ci (3 yapım eki).

💡 Hocan İpucu: Kelimeyi çıkardığında tanımı değişiyorsa yapım ekidir.

---

10. İsimden İsim Yapan Ekler

İsim köklerine gelerek yine isim soylu sözcükler türetir.

• -lık (Göz-lük)
• -cı (Su-cu)
• -lı (Tuz-lu)
• -sız (Ev-siz)
• -daş (Vatan-daş)

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Küçültme eki "-cik" bir YAPIM EKİDİR. ⚠️ "-lık" ekinin soyut anlamlar da kattığını (iyilik) unutmayın.

🔑 KPSS Tuzağı: "-daş" eki sertleşebilir: Meslektaş. Farklı ek sanma!

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: "-lık" eki hangisinde farklı bir anlamda kullanılmıştır?

• A) Babası kömürlük yapıyordu.
• B) Masadaki tuzluğu götürdü.
• C) Odunluğu temizledi.
• D) Samanlığa kaldırdılar.
• E) Yazlık kıyafetlerini çıkardı.

Cevap: A

Çözüm: A'da meslek/iş, diğerlerinde yer/eşya anlamı vardır.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Hangisi isimden isim yapan bir yapım eki almamıştır?

• A) Sessiz çocuklar.
• B) Bölgenin tarihi.
• C) Mahallenin sucusu.
• D) Çocuksu hareketler.
• E) Eski arkadaşım.

Cevap: B

Çözüm: "Tarih-i" çekim ekidir (iyelik).

💡 Hocan İpucu: İsimden isim yapan eki çıkardığında, kalan parça isimdir.

---

11. İsimden Fiil Yapan Ekler

İsimleri eyleme çevirir.

• -la (Göz-le)
• -al (Çoğ-al)
• -ar (Sar-ar)
• -lan (Ev-len)
• -laş (İyi-leş)

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ "Oynamak" kökü "oyun"dur (ünlü düşmesi). ⚠️ "Başlamak" kökü "baş"tır.

🔑 KPSS Tuzağı: "Kanadı" kelimesi isim de olabilir (kuşun kanadı), fiil de (parmağı kanadı). Cümleyi oku!

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Hangisi isimden fiil yapan bir ek alarak türememiştir?

• A) Yapraklar sarardı.
• B) Yüzü kızardı.
• C) Arkadaşımla kucaklaştık.
• D) Etrafı kolladı.
• E) Odunları kırdı.

Cevap: E

Çözüm: "Kır-" zaten fiil köküdür.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: "-a" eki ünlü düşmesine neden olabilir. Örnek hangisidir?

• A) Boş oturdu.
• B) Traktörle sürdü.
• C) Burnunu kanattı.
• D) Zaman harcadı.
• E) Havalara uçtu.

Cevap: C (Kan-a-t-tı) veya D (Harç-a-dı). İkisi de örnektir.

💡 Hocan İpucu: Kökü isim olan ama kendisi fiil olan kelimeleri ara.

---

12. Fiilden İsim Yapan Ekler

Eylemleri dondurup isme çevirir. Fiilimsiler buradadır.

• -gi (Sev-gi)
• -gin (Yor-gun)
• -im (Seç-im)
• -iş (Bak-ış)
• -ici (Sat-ıcı)

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ "-im" eki iyelik mi, şahıs mı, yapım mı? Cümleye bak. ⚠️ Fiilimsiler çekim eki değil, yapım ekidir.

🔑 KPSS Tuzağı: "Adım" (at-ım) ve "yudum" (yut-um) kelimeleri fiilden isimdir.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Hangisinde fiilden isim yapan ek almış bir sözcük yoktur?

• A) Alınan kararlar.
• B) Seçim sonuçları.
• C) Olayın gelişimi.
• D) Alınan verim.
• E) Sınav kaygısı.

Cevap: A

Çözüm: Karar isim köküdür. Diğerleri fiilden isimdir.

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Hangisi fiilden isim yapan ek almamıştır?

• A) Herkese kırgın.
• B) Bilgin insan.
• C) Salgın hastalık.
• D) Çok zengin.
• E) Pişkin et.

Cevap: D

Çözüm: Zengin kök halindedir.

💡 Hocan İpucu: Kelimeye mak/mek gelmiyorsa ama köküne geliyorsa fiilden isimdir.

---

13. Fiilden Fiil Yapan Ekler

Eylemi başka bir eylem tarzına sokar. (Çatı ekleri).

• -dir (Yaz-dır)
• -t (Oku-t)
• -n (Yıka-n)
• -l (Kır-ıl)
• -ş (Gül-üş)

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Çatı eklerinin tamamı YAPIM EKİDİR. ⚠️ "-dir" isme gelirse ek eylem (çekim), fiile gelirse yapım ekidir.

🔑 KPSS Tuzağı: "Kaçırmak" ve "koparmak" fiilleri fiilden fiildir.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Hangisinde eylemin karşılıklı yapıldığı (işteşlik) bildirilmiştir?

• A) Havalara uçtu.
• B) Mektupla yazıştık.
• C) Camlar kırıldı.
• D) Saçlarını tarandı.
• E) Onu koşturduk.

Cevap: B

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Hangisinde "-t" eki fiilden fiil yapmıştır?

• A) Ekinleri kurut.
• B) Bir korku gelir.
• C) Kalemi fırlat.
• D) Masal okut.
• E) Elmaları yıka.

Cevap: D

💡 Hocan İpucu: Fiilde "başkasına yaptırma, birlikte yapma" hissi varsa yapım eki vardır.

---

14. Basit Sözcükler

Hiç yapım eki almamış, sadece çekim eki almış sözcüklerdir.

• Ev-ler-imiz-den (Basit).

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Basit ile Yalın aynı şey değildir. ⚠️ Uzun kelime türemiş demek değildir.

🔑 KPSS Tuzağı: "Dinlemiyor" -> Din-le (türemiş). Kök "din" değil "dinle" gövdesi üzerinden türeme olabilir ama çoğu zaman basit sanılır.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Hangisi yapıca basit değildir?

• A) Fırtına koptu.
• B) Ağaçtaki elmalar.
• C) Çocuklar bahçede.
• D) Masaya serdi.
• E) Bu akşam gelecek.

Cevap: B (Ağaç-ta-ki -> yapım eki var).

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Hangisi basit sözcüktür?

• A) Gözlemcisi.
• B) Bekleyişimiz.
• C) Kitaplardan.
• D) Anlamsız.
• E) Arabasını.

Cevap: E (ve C). Sadece çekim ekleri vardır.

💡 Hocan İpucu: Kelimenin kimliği değişmemişse basittir.

---

15. Türemiş Sözcükler

En az bir yapım eki almış sözcüklerdir.

• Göz-lük, Sev-gi-li.

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ Kök ile anlam bağına bak. ⚠️ Birleşik sözcükle karıştırma.

🔑 KPSS Tuzağı: Fiilimsiler türemiş sözcük yapar.

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Hangisi yapıca türemiş eylemdir?

• A) Yola çıktı.
• B) Yemek yaptı.
• C) Arkadaşıyla dertleşti.
• D) Oturup çalıştı.
• E) Kitapları kaldırdı.

Cevap: C (Dert-leş).

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Hangisinde türemiş sözcük yoktur?

• A) Son kitabı sattı.
• B) Oduncu baltasını unutmuş.
• C) Etraf aydınlandı.
• D) Kitapları masaya dizdi.
• E) Sessizlik etkiledi.

Cevap: D

💡 Hocan İpucu: Fiilimsi gördüğün an "türemiş" de.

---

16. Birleşik Sözcükler

En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşur.

• Kahvaltı (Kahve+altı)
• Mirasyedi
• Biçerdöver

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ "Nasıl" ve "Niçin" birleşiktir. ⚠️ Bitişik yazılan her şey birleşik değildir.

🔑 KPSS Tuzağı: Oluşum şeklini sorar (İsim+Fiil, Fiil+Fiil vb.).

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Hangisi yapıca birleşik değildir?

• A) Bu kahvaltı.
• B) Nasıl oldu?
• C) Hanımeli kokuyor.
• D) Büyük heyecanla.
• E) Kül tablası.

Cevap: D

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Hangisi ses düşmesiyle oluşmuş birleşiktir?

• A) Çekyat.
• B) Karabatak.
• C) Niçin anlatmadın?
• D) Eski bozacı.
• E) Saklambaç.

Cevap: C (Ne+için).

💡 Hocan İpucu: İki ayrı dünyayı tek kelimede görüyorsan birleşiktir.

---

17. Birleşik Fiil Yapıları

1. Yardımcı Eylemle (Hasta olmak).
2. Kurallı (Yapabilmek, Gelivermek, Bakakalmak, Öleyazmak).
3. Anlamca Kaynaşmış (Göz atmak).

⚠️ Yanlış Kullanım / Karıştırma Uyarıları: ⚠️ "Yapamam" (Yapabilirim'in olumsuzu) BİRLEŞİKTİR. ⚠️ "Etmek, olmak" tek başınaysa birleşik değildir.

🔑 KPSS Tuzağı: Yeterlilik fiilinin olumsuzu: Gidemem (Birleşik), Gitmem (Basit).

📌 ÖRNEK SORU 1

Soru: Hangisi kurallı birleşik fiil değildir?

• A) Çözebilir.
• B) Giriver.
• C) Bakakaldım.
• D) Öleyazdı.
• E) Affettim.

Cevap: E (Yardımcı eylem).

📌 ÖRNEK SORU 2

Soru: Hangisi birleşik fiildir?

• A) Yemem.
• B) Gidemezsin.
• C) Okumam.
• D) Katılmayacağım.
• E) Konuşmam.

Cevap: B

💡 Hocan İpucu: Olumsuz fiilde "a/e" harfi sırıtıyorsa o birleşiktir.

---

🎯 Sınava 1 Gün Kala Çek Et

1. Fiilimsiler yapım ekidir.
2. "Yapamam" birleşiktir.
3. İyelik isme, şahıs fiile gelir.
4. "Başlamak, oynamak" kökü isimdir.
5. Çatı ekleri yapım ekidir.
6. Birleşik sözcükler ayrı da yazılabilir.

🧠 Ezberleyeceğin Tek Şey

"Anlam/tür değişiyorsa YAPIM, değişmiyorsa ÇEKİM ekidir."

---

⚠️ Çok Karıştırılan 25 Kavram Tablosu

Kavram 1	Kavram 2	Fark
İsim Kökü	Fiil Kökü	-mak/-mek testi.
Kökteş	Sesteş	Anlam bağı var/yok.
İyelik (-i)	Belirtme (-i)	"Onun" testi.
Basit	Yalın	Yapım eki yok / Hal eki yok.

🚀 Hızlı Tanıma Rehberi

1. Köke -mak getir.
2. Anlam bağına bak.
3. Fiilimsi varsa türemiştir.
4. "Etmek/Olmak"a dikkat.
5. Olumsuz fiildeki "a/e"ye bak.

Değerli adaylar, başarılar dilerim!