KPSS Vatandaşlık: Yasama (TBMM) Konu Anlatımı

Yasama, halkın seçtiği 600 vekilin kanun yaptığı, yürütmeyi denetlediği ve milletin iradesini temsil ettiği yerdir — vatandaşlık testinin kalbidir. KPSS bu konuyu büyük ölçüde kavram ayrımları ve sayısal eşikler üzerinden sorar. Üç eksen:

🔑 Yasamanın Üç Ekseni

1. Üye ve statü — 600 vekil, 5 yıl; seçilme yeterliliği (m.76); bağdaşmazlık.
2. Bağışıklık — sorumsuzluk (m.83/1, mutlak, kaldırılamaz) ve dokunulmazlık (m.83/2, kaldırılabilir).
3. Görev ve denetim — kanun yapma, anayasa değişikliği (m.175), bilgi edinme yolları (m.98), yeter sayıları (m.96).

Çeldiriciler hep iki yerde saklanır: eski sistem kalıntıları (gensoru, güvenoyu, sözlü soru artık YOK) ve sayısal eşikler (200 / 301 / 360 / 400).

1. Yasama Yetkisinin Niteliği

Türkiye Cumhuriyeti'nde yasama yetkisi, Türk Milleti adına TBMM tarafından kullanılır (Anayasa m.7). Bu yetkinin nitelikleri şunlardır:

• Asli (Aslî) Yetki: TBMM'nin bir konuyu başka bir işleme gerek kalmadan doğrudan düzenleyebilmesidir.
• Genel Yetki: Anayasa'ya aykırı olmamak şartıyla her konuda kanun çıkarılabilmesidir.
• Devredilemez Yetki: TBMM bu yetkisini başka bir organa devredemez. (CB Kararnameleri yetki devri değil, yürütmenin kendi asli alanıdır).
• İlk-elden Yetki: Aracı kurum olmadan kural koyma gücüdür.

Mini Uygulama: TBMM'nin sosyal medya kullanımı hakkında daha önce hiç düzenleme yokken aniden bir kanun çıkarması, yasama yetkisinin asliliği ile ilgilidir.

2. TBMM'nin Oluşumu (Yapısı)

• Üye Sayısı: 600 milletvekili (2017 değişikliği ile 550'den çıkarıldı).
• Görev Süresi: 5 yıl (2017 öncesi 4 yıldı).
• Genel Seçimler: Cumhurbaşkanı seçimi ile birlikte (aynı gün) yapılır.
• Tek Meclisli: Türkiye'de çift meclisli sistem yoktur.
• Seçim Sistemi: Nispi temsil (D'Hondt) + %7 ülke barajı (2022'de %10'dan düşürüldü).

Mini Uygulama: Bir partinin meclise girebilmesi için ülke genelinde en az %7 oy alması şarttır.

3. Milletvekili Seçilme Yeterliliği (Anayasa m.76)

• Türk vatandaşı olmak.
• 18 yaşını doldurmuş olmak (2017 öncesi 25'ti).
• En az ilkokul mezunu olmak. (TUZAK: Üniversite mezuniyeti şart DEĞİLDİR).
• Kısıtlı olmamak, kamu hizmetlerinden yasaklı olmamak.
• Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıl veya daha fazla hapis cezası almamış olmak.
• Yüz kızartıcı suçlardan (rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık vb.) hüküm giyenler, affa uğrasalar dahi vekil olamazlar.
• Askerlikle ilişiği olmamak (Hizmeti yapmış, muaf veya tecilli/ertelenmiş olmak yeterlidir).

Mini Uygulama: 19 yaşında, ilkokul diploması olan ve askerliğini tecil ettirmiş bir kişi milletvekili adayı olabilir.

4. Milletvekilliği ile Bağdaşmayan İşler (Yasaklar)

• Kamu kurumlarında ücretli görev alamazlar.
• KİT (Kamu İktisadi Teşebbüsleri) ve sermayesinin yarısından fazlası devlete ait kurumlarda yönetici olamazlar.
• Şirketlerin yönetim veya denetim kurullarında (icracı olarak) bulunamazlar.
• İstisna: Üniversite öğretim üyeleri vekil seçilirse görevden ayrılırlar ancak vekillik bitince geri dönebilirler.

5. Milletvekilliği Andı (Yemin)

Anayasa m.81'deki metin okunur.

• Andı içmeyen milletvekili görev yapamaz (oy kullanamaz, teklif veremez).
• And içmemek vekilliği düşürmez ancak yetkileri kısıtlar.

6. Yasama Bağışıklıkları (İmmünite)

Yasama Sorumsuzluğu (Anayasa m.83/1)

• Meclisteki oy ve sözlerden dolayı ömür boyu korumadır.
• Mutlaktır, kaldırılamaz.
• Vekillik bitse de yargılanamazlar.

Yasama Dokunulmazlığı (Anayasa m.83/2)

• Adi suçlarda meclis kararı olmadan tutuklanamama, yargılanamama halidir.
• Geçicidir (vekillik boyuncadır) ve TBMM kararıyla kaldırılabilir.
• İstisnalar: Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve Anayasa m.14 (devletin bütünlüğüne karşı suçlar).
• Yargı Yolu: Dokunulmazlığı kaldırılan vekil 7 gün içinde AYM'ye itiraz eder, AYM 15 gün içinde karar verir.

7. Milletvekilliğinin Düşmesi (Anayasa m.84)

8. Ara Seçim

• Bir dönemde 1 kez yapılır.
• Genel seçimden 30 ay geçmeden ve genel seçime 1 yıl kala yapılamaz.
• %5 Boşalma (30 vekil): Ara seçim zorunlu olur (30 ay kuralı işlemez).
• Temsilcisiz İl/Çevre: Bir ilin hiç vekili kalmazsa 90 gün sonra zorunlu ara seçim yapılır (Tüm yasaklar kalkar).

9. TBMM'nin Görev ve Yetkileri (Anayasa m.87)

• Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak.
• Bütçe ve Kesinhesap kanunlarını kabul etmek.
• Para basılmasına karar vermek.
• Savaş ilanına karar vermek.
• Milletlerarası antlaşmaları "Uygun Bulma Kanunu" ile kabul etmek.
• Genel ve Özel Af: TBMM üye tamsayısının 3/5'i (360) ile kabul edilir.

10. TBMM'den Bilgi Edinme Yolları (m.98)

1. Yazılı Soru: CB Yardımcıları ve Bakanlara sorulur, 15 günde cevaplanmalıdır. (CB'ye soru sorulamaz).
2. Genel Görüşme: Toplumu ilgilendiren konunun Genel Kurul'da görüşülmesi.
3. Meclis Araştırması: Belli konuda bilgi toplamak için komisyon kurulması.
4. Meclis Soruşturması: CB Yardımcıları ve Bakanların görev suçları için (301 teklif, 360 karar, 400 Yüce Divan).
5. Gensoru: 2017 değişikliği ile KALDIRILDI.

11. Cumhurbaşkanı'nın Yargılanması

• Soruşturma Önergesi: 301 vekil.
• Soruşturma Kararı: 360 vekil (3/5).
• Yüce Divan'a Sevk: 400 vekil (2/3).
• Yargı yeri: Anayasa Mahkemesi (Yüce Divan sıfatıyla).

12. Kanun Yapma Süreci (Anayasa m.88-89)

• Teklif Yetkisi: Sadece milletvekillerine aittir. (Bakanlar Kurulu teklif veremez - "Tasarı" kavramı kalktı).
• Veto: CB kanunu 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir.
• Bütçe Kanunu: CB tarafından geri gönderilemeyen tek kanundur.
• Direnme: Meclis veto edilen kanunu 301 oyla aynen kabul ederse CB yayımlamak zorundadır.

13. Anayasa Değişikliği (Anayasa m.175)

• Teklif: 200 milletvekili (1/3).
• Görüşme: 2 kez görüşülür, aralarında 48 saat (serinleme süresi) olmalıdır.
• Kabul 360-400 arası: CB ya meclise iade eder ya da zorunlu referanduma sunar.
• Kabul 400 ve üzeri: CB onaylayabilir veya ihtiyari (isteğe bağlı) referanduma sunabilir.

14. Toplantı ve Karar Yeter Sayısı (Anayasa m.96)

• Toplantı Yeter Sayısı: Üye tamsayısının 1/3'ü (200).
• Karar Yeter Sayısı: Katılanların salt çoğunluğu; ancak 151'den az olamaz.

15. TBMM Başkanlığı

• Seçim 4 turludur (400 -> 400 -> 301 -> Basit Çoğunluk).
• Görev süresi: 2 yıl + 3 yıl (iki devre).
• Tarafsızlık: Başkan grup toplantılarına katılamaz, oy kullanamaz.
• CB Vekâleti: CB makamı boşalırsa Cumhurbaşkanı Yardımcısı vekâlet eder. (TBMM Başkanı DEĞİL).

16. TBMM Komisyonları

• Plan ve Bütçe Komisyonu: En kalabalık komisyondur (40 üye).
• KİT Komisyonu: Daimi bir komisyondur.

17. Olağanüstü Hâl (OHAL)

• İlan: Cumhurbaşkanı (En fazla 6 ay).
• Onay: TBMM onayına sunulur.
• Uzatma: TBMM her defasında en fazla 4 ay uzatabilir. (Savaşta süre sınırı yok).

18. Bütçe ve Kesinhesap

• CB teklifi mali yılbaşından 75 gün önce sunar.
• Plan ve Bütçe Komisyonu 55 gün, Genel Kurul 20 gün görüşür.
• Geçici bütçe çıkmazsa önceki yıl bütçesi yeniden değerleme oranıyla kullanılır.

19. Seçimlerin Ertelenmesi ve Yenilenmesi

• Erteleme: Sadece SAVAŞ nedeniyle TBMM kararıyla 1 yıl.
• Yenileme (Erken Seçim): TBMM (360 oyla) veya Cumhurbaşkanı kararıyla her zaman.

20. Yasama Yılı ve Tatili

• Toplantı Yılı: 1 Ekim - 30 Eylül.
• Tatil: Yılda en çok 3 ay.
• Ara Verme: En çok 15 gün.

ÖSYM'nin Gizli Havuzu — Çıkmış Soru Tipleri

Tip 1 — Oluşum/Seçilme (m.76): 600 milletvekili, 5 yıl; seçilme için 18 yaş, TC vatandaşı, en az ilkokul mezunu, askerlikle ilişiği olmama, kamu hizmetinden yasaklı olmama.

Tip 2 — Yasama Bağışıklıkları (favori): Sorumsuzluk (m.83/1) = Meclisteki oy, söz ve düşüncelerden sorumlu tutulamama; MUTLAK ve süreklidir, KALDIRILAMAZ. Dokunulmazlık (m.83/2) = suç isnadında yargılanamama; Meclis kararıyla KALDIRILABİLİR.

Tip 3 — Bilgi Edinme (m.98): Yazılı soru, genel görüşme, Meclis araştırması, Meclis soruşturması. DİKKAT: 2017 sonrası gensoru, güvenoyu ve sözlü soru YOKTUR — şıkta görürsen tuzaktır.

Tip 4 — Yeter Sayıları (m.96): Toplantı yeter sayısı 200 (üye tamsayısının 1/3); karar yeter sayısı en az 151 (üye tamsayısının 1/4'ünün bir fazlası), katılanların salt çoğunluğu.

Tip 5 — Anayasa Değişikliği (m.175): Teklif 200 (1/3); kabul 360 (3/5) ise halkoyu yolu açıktır; 400 (2/3) ise Cumhurbaşkanı referandumsuz onaylayabilir.

Tip 6 — Sayısal Eşikler: 301 (salt çoğunluk: veto direnme, devamsızlıktan düşme); 360 (3/5: genel af, erken seçim); 400 (2/3: Yüce Divan'a sevk).

🎯 Sınav Refleksi: Soruyu okurken "güncel mi, eski sistem mi?" ve "hangi sayısal eşik?" diye sor; yasama sorularının çoğu bu iki kontrolle çözülür.

⚠️ ÖSYM'nin En Sevdiği Tuzaklar

1. Milletvekili seçilme yaşı 25 değil, 18'dir.
2. Milletvekili olmak için lise veya üniversite mezunu olmak şart değildir, ilkokul yeterlidir.
3. Askerliğini "yapmış olmak" değil, askerlikle "ilişiği olmamak" şarttır. (Tecilli olan vekil olabilir).
4. Yasama sorumsuzluğu kaldırılamaz, dokunulmazlık kaldırılabilir.
5. Cumhurbaşkanına yazılı soru önergesi verilemez.
6. Artık hükümetin sunduğu "Kanun Tasarısı" yoktur, sadece "Kanun Teklifi" vardır.
7. Milletvekilliğinden istifa edince vekillik otomatik düşmez, meclis kararı gerekir.
8. Partisinden istifa eden vekilin vekilliği DÜŞMEZ.
9. CB makamı boşalınca TBMM Başkanı değil, CB Yardımcısı vekil olur.
10. Bütçe kanununu Cumhurbaşkanı veto edemez.
11. OHAL'i TBMM değil, Cumhurbaşkanı ilan eder.
12. Seçimler salgın veya depremle değil, sadece SAVAŞ nedeniyle ertelenir.

📌 KPSS'de Sıkça Test Edilen Sayısal Değerler

• 600: TBMM üye sayısı.
• 5: Yasama dönemi süresi.
• 18: Seçilme yaşı.
• %7: Ülke barajı.
• 151: Karar yeter sayısı alt sınırı.
• 200: Toplantı yeter sayısı ve Anayasa teklif sınırı.
• 301: Devamsızlıktan düşürme ve Veto direnme sayısı (Salt çoğunluk).
• 360: Af ilanı ve Anayasa kabul alt sınırı (3/5).
• 400: Yüce Divan'a sevk ve referandumsuz anayasa değişikliği (2/3).
• 15: Yazılı soru cevaplama süresi.
• 7 / 15: Vekillik itiraz başvuru (7) ve AYM karar (15) süresi.
• 75: Bütçenin sunulma süresi (gün).
• 6 / 4: OHAL ilk ilan (6 ay) ve uzatma (4 ay) süreleri.

Kapanış — Eski Sistemi Ele, Sayıları Ezberle

Yasama, 2017 sonrası sistemde kanun yapan ve yürütmeyi sınırlı yollarla denetleyen organdır. Konunun anahtarı, güncel denetim yollarını (yazılı soru, genel görüşme, Meclis araştırması/soruşturması) bilmek ve eski sistemin kavramlarını (gensoru, güvenoyu) bir tuzak olarak tanımaktır.

🔑 Aklında kalsın: İki refleks bu konuyu çözer — "güncel mi, eski sistem kalıntısı mı?" ve sayısal eşikler (600 üye, 200 toplantı/teklif, 151 karar, 301 salt çoğunluk, 360 üçte beş, 400 üçte iki). Yukarıdaki sayısal değerler listesi son tekrarın için birebirdir. 💪